Kommersiya sirrinin qorunması zəruri element kimi
Məlumatın kommersiya sirri hesab edilməsi üçün bütün hüquq sistemlərində həmin məlumatın məxfi və ya gizli olduğunun sübut edilməsi tələb olunur. İlk məqaləmizdə qeyd etdiyimiz kimi, kommersiya sirrinin kommersiya dəyərinə və zəruri məxfilik xüsusiyyətinə malik olması tələb olunur. Bununla yanaşı, kommersiya sirrinin sahibi öz hüquqlarını müdafiə edərkən yalnız məlumatın faktiki olaraq məxfi olduğunu (və ya iddia edilən mənimsəmə və ya pozuntu baş verənədək məxfi qaldığını) deyil, həmçinin kommersiya sirrinin məxfiliyini qorumaq üçün müəyyən tədbirlərin görüldüyünü də sübut etməlidir.TRIPS Sazişinin 39-cu maddəsinin 2-ci bəndinə əsasən, kommersiya sirri məlumat üzərində qanuni nəzarəti həyata keçirən şəxs tərəfindən onun məxfi saxlanılması üçün “şəraitə uyğun olaraq ağlabatan tədbirlərin görülməsinə” tabe olmalıdır.
Bu tələb TRIPS Sazişini imzalayan bütün ölkələrə şamil edilir. ABŞ-da bu prinsip Uniform Trade Secrets Act (Kommersiya Sirlərinə dair Vahid Qanun), Avropa İttifaqında isə Trade Secrets Directive 2016/943 (Kommersiya Sirləri haqqında 2016/943 saylı Direktiv) vasitəsilə qanunvericiliyə daxil edilmişdir. Bu direktiv Brexit-dən əvvəl Böyük Britaniya qanunvericiliyinə də tətbiq edilmişdir.
Avstraliya kimi qanunvericilikdə kommersiya sirrinin ayrıca hüquqi tərifinin qəbul edilmədiyi ölkələrdə isə TRIPS Sazişinə qoşulma səbəbindən məxfi məlumatın qorunması üçün görülmüş tədbirlərin nümayiş etdirilməsi, kommersiya sirrinin hüquqi müdafiə əldə etməsi üçün tələb olunan “zəruri məxfilik xüsusiyyətinin” bir hissəsi kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Əlbəttə, bu tələbin yerinə yetirilməsi kommersiya sirlərinin mənimsənilməsinin və ya qanunsuz istifadəsinin qarşısının alınmasının da əsas elementlərindən biridir.
Mənimsənilmənin qarşısının alınması
Kommersiya sirlərini qorumaq üçün hansı tədbirlər ağlabatan hesab olunur?
TRIPS-in tərifi kommersiya sirlərinin qorunmasında çevik yanaşmanı nəzərdə tutur və ağlabatan tədbirlərin “şəraitdən asılı olaraq” dəyişə biləcəyini qəbul edir. Məsələn, kompüter kodunun məxfi saxlanılması məhsul reseptinin məxfiliyinin qorunmasından tamamilə fərqli yanaşma tələb edir.Bu çeviklik səbəbindən hansı tədbirlərin ağlabatan hesab olunması hər bir konkret işin faktlarına və kontekstinə əsasən müəyyən edilir. Müxtəlif ölkələrdə bu tələbin necə şərh edilməsində fərqlər ola bilər. Bununla belə, nəzərə alınmalı bir sıra ümumi prinsiplər mövcuddur.
Məsələn, kommersiya sirrinin qorunması üçün görülməsi gözlənilən tədbirlər həmin kommersiya sirrinin dəyərindən asılı ola bilər. Belə ki, çox yüksək kommersiya dəyərinə malik məlumatın qorunması üçün daha geniş və ciddi tədbirlərin görülməsi, nisbətən az dəyərli məlumat üçün isə daha sadə tədbirlərin kifayət hesab olunması mümkündür.
Kommersiya amilləri də nəzərə alınır. Məsələn, yeni yaradılmış startap şirkətin kommersiya sirlərini qorumağa ayıra biləcəyi resurslar böyük və uzun müddətdir fəaliyyət göstərən korporasiya ilə müqayisədə daha məhdud ola bilər. Buna görə də startap üçün daha az əhatəli qoruma tədbirləri konkret şəraitdə ağlabatan hesab edilə bilər.
Məlumatın kommersiya sirri hesab olunması üçün onun tamamilə əlçatmaz olması tələb edilmir. Əsas məsələ kommersiya sirrinə çıxışın kifayət qədər çətin olmasıdır. Məsələn, məlumatın əldə edilməsi adi səylərdən daha çox səy tələb edirsə, tətbiq olunan qoruyucu tədbirlər şəraitə uyğun olaraq ağlabatan hesab oluna bilər.
Digər mühüm prinsip ondan ibarətdir ki, kommersiya sirri məxfiliyini qorumaq şərtilə digər şəxslərlə də paylaşıla bilər. Bu zaman məlumat geniş ictimaiyyət üçün ümumi məlumata və ya sərbəst əldə edilə bilən informasiyaya çevrilməməlidir.
Kommersiya sirlərinə üçüncü şəxslərin çıxışı ciddi şəkildə “bilmək zərurəti” (need-to-know) prinsipi əsasında məhdudlaşdırılmalı və həmin şəxslər məxfiliyin qorunması ilə bağlı öhdəlik götürməlidirlər.
Bir çox hallarda kommersiya sirrinin məxfiliyini qorumaqla məlumatın digər şəxslərlə paylaşılması məxfiliklə bağlı müqavilə müddəaları vasitəsilə həyata keçirilir. Bu müddəalarda, adətən, kommersiya sirrinin ümumi təsviri verilir və həmin məlumatın razılıq olmadan üçüncü şəxslərə ötürülməsi kimi hərəkətlərə məhdudiyyət qoyulur.
Lakin müxtəlif hüquq sistemlərində belə müqavilə müddəalarının effektivliyinə yanaşma fərqli ola bilər. Bəzi ölkələrdə yalnız bu cür müqavilə şərtləri kifayət hesab edilə bilər, digər ölkələrdə isə əlavə praktiki tədbirlər tələb oluna bilər. Məsələn, təqdim edilən sənədlərin və ya faylların məxfi olaraq işarələnməsi, xüsusilə həssas məlumatlar üçün şifrələmədən istifadə edilməsi kimi tədbirlər tələb oluna bilər.
Bu səbəbdən kommersiya sirrinin sahiblərinə öz ölkələrinin qanunvericiliyində və məhkəmə təcrübəsində “şəraitə uyğun ağlabatan tədbirlərin” hansı formada şərh edildiyini öyrənmək və nəzərə almaq tövsiyə olunur.
Kommersiya sirrinin sahibləri hər hansı mənimsənilmə və ya məlumatın ictimaiyyətə sızması baş verməzdən əvvəl kommersiya sirlərini qorumaq üçün müxtəlif ağlabatan və sərfəli tədbirləri nəzərdən keçirməlidirlər.
Kommersiya sirlərinin qorunması digər hüquqlarla məhdudlaşdırıla bilər
Kommersiya sirrinin sahibi hansı qoruyucu tədbirləri tətbiq edəcəyini müəyyən edərkən nəzərə almalıdır ki, məxfiliyin qorunması və bu hüququn irəli sürülməsi bütün digər hüquq növlərindən üstün deyil.TRIPS Sazişi kommersiya sirlərinin qorunmasına dair müəyyən istisnalar nəzərdə tutur. Bunlara ictimai maraq və milli təhlükəsizliklə bağlı istisnalar daxildir.
Bundan əlavə, kommersiya sirrinin məxfi olduğu iddiası əməkdaşların qanunsuz fəaliyyət və ya digər hüquq pozuntuları barədə məlumat verməsinin qarşısını almaq üçün kifayət hesab edilmir.
Məsələn, Avropa İttifaqının müvafiq Direktivində məlumat verən şəxslərin (whistleblower) hüquqlarının qorunmasının zəruriliyi açıq şəkildə qəbul edilir və məxfilik tələblərindən bu şəxslərin məlumatı açıqlamasının qarşısını almaq üçün istifadə edilə bilməz.
Eyni şəkildə, kommersiya sirrinin məxfiliyinin qorunması əməkdaşların məlumatların mühafizəsi ilə bağlı hüquqlarını məhdudlaşdırmamalıdır.
Kommersiya sirrinin sahibləri mənimsənilmənin qarşısını almaq üçün konkret şəraitdən asılı olaraq müxtəlif tədbirləri nəzərdən keçirə bilərlər: