Azərbaycanda vergi xidmətinin yaranması və inkişaf tarixi
Azərbaycanda vergi xidmətinin əsası 1919-cu il iyunun 17-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə qoyulmuşdur. Həmin tarixdə parlamentin qəbul etdiyi qərara əsasən Maliyyə Nazirliyinin nəzdində Vergi Müfəttişliyi təsis edilmiş və bu, ölkədə vergi sisteminin ilkin formalaşmasının başlanğıcı kimi tarixə düşmüşdür. Lakin 1920-ci ildən 1991-ci ilə qədər Azərbaycan SSRİ-nin tərkibində olduğu üçün vergi siyasəti və mexanizmləri Sovet İttifaqının vahid vergi qanunvericiliyi əsasında tənzimlənmişdir.
Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra ölkədə vergi sisteminin yenidən qurulması və müasir tələblərə uyğunlaşdırılması zərurəti yaranmışdır. Bu məqsədlə vergilərin və digər icbari ödənişlərin vaxtında və tam şəkildə toplanması, həmçinin hüquqi və fiziki şəxslərin vergi qanunvericiliyinə riayət etməsinə dövlət nəzarətinin gücləndirilməsi üçün Maliyyə Nazirliyinin tərkibində vergi xidməti formalaşdırılmışdır. 1991-ci ilin oktyabr ayında isə bu xidmətin fəaliyyətinin daha effektiv və müstəqil şəkildə həyata keçirilməsi üçün vergi orqanı Maliyyə Nazirliyindən ayrılaraq müstəqil qurum – Azərbaycan Respublikası Baş Dövlət Vergi Müfəttişliyi kimi fəaliyyət göstərməyə başlamışdır.
Vergi sistemində islahatlar və Vergilər Nazirliyinin yaradılması
Sonrakı illərdə ölkədə aparılan iqtisadi islahatların dərinləşməsi vergi sistemində qanunvericilik və metodoloji bazanın təkmilləşdirilməsini zəruri etmişdir. Mövcud boşluqlar həm vergi ödəyiciləri, həm də vergi orqanları üçün müəyyən çətinliklər yaradırdı. Bu problemlərin aradan qaldırılması məqsədilə ümummilli lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə vergi sistemində köklü islahatlara başlanılmışdır. Bu islahatların mühüm mərhələlərindən biri 11 fevral 2000-ci il tarixli fərmanla Baş Dövlət Vergi Müfəttişliyinin ləğv edilərək onun bazasında Vergilər Nazirliyinin yaradılması olmuşdur.
Vergilər Nazirliyi yaradıldıqdan sonra vergi orqanlarının strukturunun müasirləşdirilməsi istiqamətində genişmiqyaslı işlər görülmüş, beynəlxalq təcrübə öyrənilmiş və nəticədə funksional əsasda fəaliyyət göstərən müasir idarəetmə modeli tətbiq edilmişdir.
Vergi Məcəlləsinin qəbul edilməsi və hüquqi bazanın formalaşdırılması
Vergi sisteminin daha da inkişaf etdirilməsi məqsədilə vahid qanunvericilik bazasının yaradılması zərurəti ortaya çıxmış və bunun nəticəsində Vergi Məcəlləsinin hazırlanmasına başlanılmışdır. 2001-ci il yanvarın 1-dən qüvvəyə minən Vergi Məcəlləsi müstəqil Azərbaycanın vergi sistemində mühüm dönüş nöqtəsi olmuş və bu sahədə beynəlxalq standartlara uyğunlaşmanı təmin edən əsas hüquqi sənəd kimi tarixə düşmüşdür.
Bundan sonra vergi orqanlarının əməkdaşlarının peşə hazırlığının artırılması, elmi tədqiqatların aparılması və sistemin davamlı inkişafı məqsədilə müxtəlif qərarlar qəbul edilmişdir. 2001-ci ildə Vergilər Nazirliyinin Tədris Mərkəzinin yaradılması bu istiqamətdə atılan mühüm addımlardan biri olmuşdur.
Müasir dövrdə vergi sisteminin inkişafı
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycanın vergi sistemi yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuşdur. 2005-ci ildə qəbul edilən "Vergi inzibatçılığının təkmilləşdirilməsi Dövlət Proqramı" çərçivəsində genişmiqyaslı islahatlar həyata keçirilmiş, idarəetmə sistemi beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılmış, vergi ödəyicilərinin hüquqları qorunmuş və könüllü vergi ödəmə sistemi inkişaf etdirilmişdir.
Eyni zamanda 2005-ci ildə vergi xidməti əməkdaşlarının peşə bayramının təsis edilməsi bu sahədə çalışanların fəaliyyətinə verilən yüksək qiymətin göstəricisi olmuşdur.
Elektron xidmətlər və rəqəmsallaşma
Vergilər Nazirliyi fəaliyyətində innovativ texnologiyaların tətbiqinə xüsusi önəm vermişdir. 2010-cu ildən tətbiq edilən onlayn sistemlər vasitəsilə dövlət-vətəndaş və biznes münasibətləri müasir səviyyəyə çatdırılmışdır. 2011-ci ildən etibarən fərdi sahibkarların, 2012-ci ildən isə hüquqi şəxslərin elektron qeydiyyatı sistemləri tətbiq edilmişdir. Elektron audit və digər rəqəmsal həllər vergi sisteminin şəffaflığını və effektivliyini daha da artırmışdır.
Bundan əlavə, Şamaxıda müasir Tədris Mərkəzinin yaradılması vergi əməkdaşlarının peşəkar inkişafına mühüm töhfə vermişdir.
Beynəlxalq əməkdaşlıq və nailiyyətlər
Azərbaycan vergi sistemi beynəlxalq təşkilatlarla sıx əməkdaşlıq edərək təcrübə mübadiləsi aparmış və bir çox uğurlara imza atmışdır. OECD tərəfindən verilən "Əsasən uyğundur" reytinqi bu sahədə əldə olunan mühüm nailiyyətlərdən biridir. Eyni zamanda Azərbaycan 55 ölkə ilə ikiqat vergitutmanın aradan qaldırılması haqqında müqavilələr imzalamışdır.
Dünya Bankının "Doing Business 2019" hesabatında Azərbaycanın mövqeyinin yüksəlməsi, xüsusilə "Biznesə başlama" və "Vergilərin ödənilməsi" göstəricilərində əldə olunan irəliləyişlər vergi sistemində aparılan islahatların effektivliyini təsdiqləyir.
Müasir islahatlar və Dövlət Vergi Xidmətinin yaradılması
Son illərdə vergi sistemində aparılan islahatlar sahibkarlığın inkişafına dəstək, kölgə iqtisadiyyatının azaldılması və iqtisadiyyatın şəffaflaşdırılması istiqamətində mühüm nəticələr vermişdir. Rəqəmsal ödənişlərin genişləndirilməsi və elektron xidmətlərin inkişafı bu prosesin əsas istiqamətlərindəndir.
23 oktyabr 2019-cu ildə qəbul edilmiş fərmana əsasən, Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidməti yaradılmış və bu qurum ölkədə vergi siyasətinin daha effektiv həyata keçirilməsinə xidmət edən müasir institusional model kimi fəaliyyətə başlamışdır.