Avans anlayışı: Hüquqi tənzimləmə və vergi aspektləri

Müqavilə münasibətlərində ən çox qarışdırılan anlayışlardan biri avans və behdir.

Hər iki ödəniş forması əvvəlcədən pul verilməsi ilə bağlı olsa da, onların hüquqi mahiyyəti və nəticələri tamamilə fərqlidir. Praktikada bu iki anlayışın səhv başa düşülməsi tərəflər arasında mübahisələrə və yanlış gözləntilərə səbəb ola bilər. Buna görə də avans və beh anlayışlarının hüquqi baxımdan düzgün izah edilməsi və aralarındakı əsas fərqlərin aydınlaşdırılması vacibdir.

Avans nədir? Beh və avans arasında hansı fərqlər var?

Avans və beh anlayışları çox vaxt bir-birinə oxşar hesab edildiyi üçün qarışdırılır. Buna görə də bu iki anlayışın fərqini aydın şəkildə izah etmək məqsədəuyğundur.

Beh anlayışı Mülki Məcəllənin 491-ci maddəsində təsbit olunmuşdur. Həmin maddəyə əsasən, beh — müqavilənin bağlandığını təsdiq etmək və onun icrasını təmin etmək məqsədilə tərəflərdən birinin digər tərəfə müqavilə üzrə ödənişlər hesabına verdiyi pul məbləğidir. Yəni beh öhdəliyin icrasını təmin edən vasitələrdən biridir.

Avans isə görüləcək işlər, göstəriləcək xidmətlər və ya mal təqdimatı qarşılığında əvvəlcədən edilən ödənişdir. Başqa sözlə, avans hesablaşmanın ilkin forması kimi çıxış edir. Əgər beh daha çox təminat xarakteri daşıyırsa, avans yalnız ödəniş məqsədi daşıyır.

Mülki Məcəlləyə görə beh ilə bağlı əsas tələblərdən biri onun yazılı formada rəsmiləşdirilməsidir. 492.2-ci maddəyə əsasən, beh müqaviləsi yazılı şəkildə bağlanmalıdır. Əgər bu tələb pozularsa, həmin ödəniş hüquqi baxımdan beh deyil, avans kimi qiymətləndirilir.

Ümumilikdə, avans — malların verilməsi, işlərin görülməsi və ya xidmətlərin göstərilməsi qarşılığında əvvəlcədən ödənilən və ilkin hesablaşma xarakteri daşıyan pul vəsaitidir.

Tərəflər arasında müqavilə ləğv edildikdə nəticələr fərqli olur. Əgər müqavilə qarşılıqlı razılaşma ilə ləğv edilərsə, beh qaytarılmalıdır. Amma müqavilənin pozulmasına görə beh verən tərəf məsuliyyət daşıyırsa, həmin beh qarşı tərəfdə qalır. Əksinə, əgər pozulmaya görə behi alan tərəf məsuliyyət daşıyırsa, o zaman behin ikiqatı ödənilir.

Avansda isə vəziyyət fərqlidir. Çox vaxt avans üçün ayrıca müqavilə olmadığına görə, müqavilə ləğv edilərkən avansın qaytarılması əsas müqavilənin şərtlərinə uyğun müəyyən edilir. Eyni zamanda, avans əsas ödənişin bir hissəsi sayıldığından bəzi müqavilələrdə onun geri qaytarılmaması da qeyd oluna bilər.

Avansın vergiyə cəlb edilməsi

Avans ödənişləri ilə bağlı ən vacib məsələlərdən biri onun vergi baxımından necə qiymətləndirilməsidir.

Gəlir (mənfəət) vergisi və sadələşdirilmiş vergi üzrə yanaşmada, vergitutma obyekti gəlir hesab olunduğuna görə avans məbləği birbaşa gəlir sayılmır və bu baxımdan vergitutma obyekti yaratmır.

Əlavə Dəyər Vergisi (ƏDV) üzrə isə yanaşma fərqlidir. Vergi Məcəlləsinin 166.6-cı maddəsinə əsasən, əgər ödəniş mal, iş və ya xidmət təqdim edilmədən əvvəl həyata keçirilirsə, həmin əməliyyatın vaxtı ödənişin edildiyi an hesab olunur. Burada “avans” sözü birbaşa qeyd edilməsə də, hüquqi şərhə görə bu anlayış da həmin normaya daxildir.

Ali Məhkəmənin İnzibati Kollegiyasının 14.03.2023 tarixli qərarında da qeyd olunur ki, vergi qanunvericiliyində “avans”ın “ödəmə” anlayışından kənarda qalmasını təsdiqləyən hər hansı müddəa yoxdur. Buna görə də avans ƏDV məqsədləri üçün ödəmə hesab edilir. Nəticədə, mal və ya xidmət təqdim edilməzdən əvvəl alınan avanslar ƏDV-yə cəlb olunur və ödənişin edildiyi ayda bu vergi hesablanır.

Elektron qaimə-faktura ilə bağlı öhdəlik

Vergi Məcəlləsinin 71-1.1.5-ci maddəsinə əsasən, mal təqdim edən, iş görən və ya xidmət göstərən vergi ödəyicisi avans ödənişləri üzrə elektron qaimə-fakturanı avans alındığı vaxtdan gec olmayaraq tərtib etməlidir.

Bununla belə, avans qaimə-fakturasının gec verilməsinə görə Vergi Məcəlləsində xüsusi maliyyə sanksiyası nəzərdə tutulmayıb.

Nəticə

Nəticə olaraq demək olar ki, beh və avans eyni məna daşımır və fərqli hüquqi funksiyalara malikdir. Beh müqavilənin icrasını təmin edən təminat vasitəsi kimi çıxış edir və xüsusi hüquqi nəticələr yaradır. Avans isə sadəcə gələcək ödənişlərin əvvəlcədən həyata keçirilən hissəsidir və əsasən hesablaşma xarakteri daşıyır. Vergi baxımından da bu iki anlayışın fərqli yanaşması mövcuddur, xüsusilə ƏDV üzrə avans ödənişləri vergi obyektini yarada bilər. Bu səbəbdən tərəflərin müqavilə bağlayarkən bu fərqləri nəzərə alması hüquqi risklərin qarşısının alınması baxımından olduqca önəmlidir.